Inleiding
Java is één van de belangrijkste eilanden van Indonesië en vormt het politieke en economische centrum. Er wonen meer dan 140 miljoen mensen en is daarmee het dichtstbevolkte eiland ter wereld. De cultuur in Java is zeer divers en werd door de eeuwen heen beïnvloed door verschillende religies.
Geschiedenis van de cultuur in Java
De Javaanse cultuur ontstond in de prehistorie. Net zoals in Europa gebruikten zij stenen en bronzen voorwerpen als dagelijkse voorwerpen. Van de 5de tot 16de eeuw werd de cultuur doorspekt met Boeddhistische en Hindoeïstische invloeden en tradities. Vanaf de 7de eeuw werd de islam geïntroduceerd in Indonesië door contacten met Arabische handelaars en vanaf de 16de eeuw was de islam de officiële religie in Java tijdens de periode van sultan Demak. Een synergie met de bestaande Javaanse culturele tradities kenmerkt de Javaanse islam of ‘islam van Nusantara’.
Oudste pyramide ter wereld: Gunung Padang
In oktober 2023 publiceerden een multidisciplinair team een paper waarin ze de studie van de historische site Gunung Padang beschrijven.
Gunung Padang is gelegen in West-Java. Nederlandse kolonisten ontdekten het in de late 19de eeuw. Ze beschreven het toen vooral als een oude begraafplaats, en nadien werd er jaren geen aandacht meer aan besteed. Onderzoekers deden pas laat in de jaren ‘70 meer onderzoek naar de site en in 1998 werd Gunung Padang uitgeroepen tot Cultureel Erfgoed.
Men veronderstelde op basis van een eerste onderzoek dat Gunung Padang een megalithische site was bestaande uit stenen terrassen, zoals er vele sites in Azië zijn.
Dankzij jarenlang onderzoek en nieuwe, moderne technologieën kwam aan het licht dat de oudste lagen van de structuur ergens tussen 25.000 en 14.000 jaar geleden gebouwd zouden zijn. Hiervoor bouwden men met lavastenen bovenop een uitgedoofde vulkaan. De heuvel van de site zou over eeuwen heen grotendeels door de mens gemaakt zijn waardoor deze site de oudste pyramide ter wereld zou zijn. Ze voegden er over de eeuwen heen nieuwe elementen aan toe.
Koffie drinken, ook een cultuur in Java
De Nederlanders introduceerden koffie in de 17de eeuw. Zo werd Java het eerste Indonesische eiland waar koffie geproduceerd werd. In Java heerst dan ook een echte koffiecultuur. Javanen spreken vaak meerdere keren per dag af om ergens een koffie of ‘kopi’ te gaan drinken.
Batik
Batik is een traditionele textielkunst en is door UNESCO erkend als een meesterwerk van het mondelinge en immateriële erfgoed van de mensheid. De batik-kledij doordringt het leven van de Indonesiërs vanaf de geboorte tot aan de dood. Moeders dragen baby’s in draagdoeken met symbolen om het kind geluk te brengen, en de Javanen hullen de doden eveneens in een bepaalde batikprint.
De Javanen dragen specifieke varianten afhankelijk van gebeurtenissen, maar ook in het dagelijks leven kent de kleding zijn plaats.
De ambacht van batik bestaat uit het gieten van hete was op stof. Deze was vormt stippen of lijnen. Daarna dompelt men de stof in verf onder. De was wordt verwijderd waardoor de bedekte gebieden hun oorspronkelijke kleur behouden. Ze herhalen dit proces meermaals tot als ze het gewenste patroon hebben bekomen.
De motieven omvatten bloemen, dieren, bepaalde figuren en geometrische vormen. Elk met hun eigen betekenis of verhaal. Een voorbeeld van een motief is de “parang”, een patroon van herhalende v-vormige messen of dolken. Het staat symbool voor moed, kracht en bescherming tegen het kwaad en wordt vaak door mannen gedragen.
De diversiteit van de motieven weerspiegelt de verschillende invloeden op de Indonesische cultuur.
Hoewel batik in heel Indonesië wordt uitgevoerd, zijn er regionale variaties in zowel technieken, als ontwerpen en symboliek. Java is één van de belangrijkste eilanden van de batikproductie, en meer bepaald Yogyakarta, Solo, Pekalongan en Cirebon zijn de bekendste steden.
Lees ook: Wat te doen in Yogyakarta | Rondreis Java
Wayang
Wayang is een eeuwenoude vorm van schaduwpoppen-theater die, net zoals de eerder beschreven batik-kunst, door UNESCO is erkend als een meesterwerk van het mondelinge en immateriële erfgoed van de mensheid. Het is diep geworteld in de Javaanse cultuur en speelt een belangrijke rol in zowel religieuze als sociale ceremonies. De voorstellingen bevatten vaak verhalen uit de Ramayana en de Mahabharata, maar kunnen ook lokale legendes en morele lessen belichten.
Tijdens een wayang-voorstelling speelt de dalang, de poppenspeler, een cruciale rol. Hij bestuurt de poppen, spreekt de stemmen van de personages en begeleidt de muzikanten van het gamelan-orkest, dat de voorstelling van ritmische muziek voorziet. Een dalang is niet alleen een verhalenverteller, maar ook een spirituele gids, die soms politieke en sociale commentaren in de voorstelling verwerkt.
De poppen zelf zijn meesterwerken van ambachtelijke kunst, gemaakt van leer en met de hand beschilderd. De Javanen vervaardigen ze zorgevuldig met gedetailleerde decoraties, waarbij elk personage een unieke vorm en kleur heeft om hun karakter en status te vertegenwoordigen. Heldhaftige personages worden vaak afgebeeld met verfijnde, delicate vormen, terwijl de slechteriken juist grof en dreigend worden weergegeven.
Een voorbeeld van deze ambacht kan je vinden in het Museum Sonobudoyo in Yogyakarta of het Wayang-museum in Jakarta.
Wat duidelijk naar voor komt bij Wayang is de dualiteit van het leven, zoals de strijd tussen goed en kwaad, licht en donker, en de balans tussen het fysieke en spirituele. De verhalen, personages en symboliek weerspiegelen de complexe Javaanse kijk op het leven.
Hoewel wayang vooral in Java populair is, zijn er regionale variaties die specifieke lokale tradities en stijlen omarmen.
Agrarische cultuur in Java
De agrarische cultuur is een van de meest diepgewortelde en bepalende elementen van het leven op Java. De teelt van rijst, het basisvoedsel van de regio, vormt het hart van het dagelijks bestaan en is nauw verweven met religieuze en culturele tradities. De rijstvelden, of sawah, zijn iconisch voor het Javaanse landschap, met hun zorgvuldig aangelegde terrassen die de heuvels bedekken.
We ontdekken meer over het agrarisch leven op de rijstvelden tijdens een fietstocht vanuit Yogyakarta. Hier vertellen ze hoe de boeren langzaam maar zeker aan het verdwijnen zijn. De jongste mensen die in de landbouw werken zijn vijftigplussers maar de meesten zijn tussen de tachtig en negentig. Het is namelijk een ontzettend zware job die bovendien slecht betaald wordt. Een dag werken levert 75.000 roepia’s op. Omgerekend nog geen €4. Daar bovenop kan men enkel in de zaai-en oogstmaanden werken.
Toch blijft de agrarische cultuur de ruggengraat van de Javaanse samenleving. De Javanen koesteren in veel dorpen de harmonie met de natuur en het behoud van tradities nog steeds.
Stedelijke kunst en modernisering in Java
In Java is de modernisering van steden de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden, vooral in steden waar de snelle groei en verandering het stedelijke landschap herdefiniëren. Eén van de meest opvallende voorbeelden van deze trend is de opkomst van kleurrijke wijken zoals Jodipan, ook wel bekend als het “gekleurde dorp”, en Kampung Biru Arema (de blauwe wijk of blue village), beide gelegen in Malang, Oost-Java.
Lees ook: Wat te doen in Malang | Rondreis Java
Jodipan
Jodipan was ooit een vervallen wijk in Malang met veel armoede en criminaliteit. Kinderen gingen er niet naar school en de kans om een beter leven te hebben in de volgende generaties leek nihil. Tot als de universiteitsstudenten besloten in actie te schieten. Ze transformeerden het dorp tot een levendig kunstwerk. De huizen werden beschilderd in felle kleuren en bedekt met indrukwekkende muurschilderingen.
Dit project was oorspronkelijk bedoeld om de lokale bewoners bewust te maken van hygiëne en toerisme te bevorderen. Het resultaat was een verbluffend succes, waardoor Jodipan uitgroeide tot een populaire toeristische bestemming en een symbool van de vernieuwde stedelijke cultuur op Java. Het leven werd beter en de kinderen gaan er nu allemaal naar school.
Blue village
Dichtbij Jodipan ligt Kampung Biru Arema, een wijk die volledig in blauw is geschilderd ter ere van de lokale voetbalclub, Arema FC. Net als Jodipan trok deze wijk de aandacht vanwege zijn unieke karakter en werd het al snel een toeristische trekpleister. De straten, huizen en openbare ruimtes zijn allemaal in verschillende tinten blauw geschilderd, wat de wijk een betoverend, bijna surrealistisch gevoel geeft.
Gemeenschapsprojecten
Deze wijken zijn een voorbeeld van hoe stedelijke kunst en gemeenschapsprojecten kunnen bijdragen aan zowel de esthetische als sociale transformatie van stedelijke gebieden. Het zijn niet alleen toeristische trekpleisters geworden, maar ook een bron van trots en verbetering voor de lokale gemeenschappen. Bovendien illustreren Jodipan en Kampung Biru de bredere trend van modernisering in Indonesische steden, waar lokale identiteit en cultuur behouden blijven terwijl men vooruitgang omarmt.
Dit soort stedelijke kunstprojecten symboliseert de samenkomst van traditie en moderniteit. Ze eren het verleden en introduceren nieuwe vormen van expressie in het dagelijkse leven van de bewoners.
Daarnaast heeft Jodipan ook internationaal erkenning gekregen en werelwijd geïnspireerd tot het opzetten van community-driven kunstprojecten in wijken. Jodipan liet zien dat kunst niet alleen cultureel van waarde is, maar ook economische vooruitgang kan betekenen.
Ik hoop hiermee een inkijk gegeven te hebben in het leven van de Javanen en de cultuur in Java.
Vragen of opmerkingen over mijn artikel ‘Cultuur in Java’? Aarzel niet mij een berichtje te sturen.